YAZI-HANE (“üstiçbükeyler”) üzerinden Enis Batur’un Tomografisi *

Türk edebiyatının belki de en üretken yazarlarından olan Enis Batur; şiir, deneme, eleştiri, roman, anlatı, gezi yazısı gibi edebiyatın birçok türünde eser vermiştir. Sadece edebiyat sahasında değil; kültür, felsefe, siyaset, sanat konularında da kalem oynatmaktadır, Doğu-Batı gibi temalar üzerine yazdıklarıyla, fikirleriyle eleştirmen, düşünür ve entelektüel olarak da dikkat çekmektedir. Üretkenliği, yapıtlarında görülen deneyciliği; edebi ve kültürel göndermelerini çoğunlukla dışarıdan, yabancı örneklerden seçmesi ile farklı, bazen aykırı, ancak entelektüel torbası hep dolu bir yazardır. E. Batur kimine göre kibirli,  kimine göre de olumlu anlamda ayrıksı kişiliktedir.

Oblomov Yayınlarından 2026’da basılan Yazı-Hane isimli kitabında, yazmaya başladığı ve ilk kitaplarını verdiği 1973’ten sonrasına ait olgunluk ya da ustalık dönemleri sayılan 1984’ten sonra yazdıklarından oluşan, otuz kadar ana başlık altında, yüz kadar deneme yer almakta. Genel olarak yazmayı, kendisinin yazma yolculuğunu, yaratma sürecini, yapıtını kurma biçimlerini, yayımlandıktan sonrası beklentilerini, kitabın ömrü ile ilgili düşüncelerini, okurdan beklentilerini veya beklemediklerini, konuların etrafında dolaşmadan doğrudan iletmiş.

                                               

1970’li yılların başında yurtdışına gitmesi, Batı’daki edebiyat ve sanat ortamı içinde yaşaması, Batur’un edebi kişiliğinin şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Kendisini “edebiyat insanı” olarak tanımlayan, edebiyata şiir ile giren ve tanınan Enis Batur aslında  denemeci olarak daha çok üretmiştir. Kendi deyimiyle -bence de- denemenin “uç beyi”dir. Denemelerinde "kültürü” bir sorun olarak ele alan Enis Batur, ele aldığı konulara eleştirel, şüpheci ve sorgulayıcı yaklaşımıyla sessizce eğitici konumuna geçer. Edebiyat, sanat gibi konulara denemelerinde geniş yer veren yazar, 2000’li yıllarda şehirler ile ilgili yazılara ve kişisel gezi notlarına yönelmiştir. Siyasetle arasına hep bir mesafe koymuştur.

Kitapta bir “içbükey” söyleşi bölümü var, kendisi soruyor, kendisi cevaplıyor. “Şiir çatmak, öykü kurmak, denemeye girişmek, sıkı edebiyat metinleri kaleme almak bir inşa çalışmasına yöneltir yazarı, sorun şurada ki insan inşa edileni kafa yormadan kullanır, edebiyata gelince o insan yani okur bazen canına okur yazarın” diyerek okura yöneltir oklarını. Bir kitap yazmaya başladığında okurlarla geçinmeyi aklından geçirmediğini, öncelikli kaygısının kendisini ikna etmek olduğunu belirtiyor. Bu nedenle “okur içtenlikten sapmayarak dilediği çıkarımlara varabilir” dedikten sonra, “içtenlikten sapma, benim gözümde çizmeyi aşmakla birdir” diye mesaj vermekten de çekinmez. Burada Türkiye’de okuryazarların “Enis Batur’u sevenler ve sevmeyenler” olarak ikiye ayrıldığı yargısının, kendisine ait olmasa da geniş çapta doğru olduğunu söylüyor. Ortalama okur sayısının 1500 olduğunu sıkça vurguluyor. Usta yazara katılmıyorum, Enis Batur sadece övülmeyi kabul ederek eleştiriye sert tepki verdiğinden, bence okurlarla arasında şöyle bir ayrım oluşmuştur. İki grup da Enis Batur’u sever (sevmezse kitabını alıp okumaz), bir grup onu eleştirmeden olduğu gibi kabul eder ki bu yazara göre sadık okurdur, diğer grup da kendi içinde ikiye ayrılır, ilk grup onu koşulsuz sever ve övgüler sunar (ki bu Enis Batur’un sokulgan okurudur), diğeri de onu terk etmeme koşuluyla sever ama eleştirir (bunlar Enis Batur’un çizmeyi aşan okurlarıdır) ve  okuyucusunun kendi tahminlerinin çok çok üzerinde olduğunu düşünüyorum.

                                                              

“Benimle söyleşi yapmaya gelen herkes “kaç” kitabım olduğunu soruyor, yetmiyor, verimliliğimin sırrı hakkında tamamlayıcı bir soru yöneltiyorlar” diyor ve bu “şehir efsanesinden” bıktığını belirtiyor. Haklı mı? Okurların bunları merak etmesinden daha doğal ne olabilir? Ama Enis Batur böyle bakmıyor olaylara, arkasında bıraktığı veya bekleyen binlerce sayfalık “anonim” üretimi ve üretim çizgisini bütünlük kaygısıyla sürdürmek için neler yaptığını görmezden gelmek olarak değerlendirip içerlediğini söylüyor.

Okurlardan başka meslektaşlarına da sitem ediyor Enis Batur. Diyor ki; “yıllardır yayıncılık alanında çalıştım, sayısız yerli yabancı yazarla diyalog kurdum, bizdeki kadar ‘edebiyat’ın genel tablosundan habersiz, geçmişin birikiminden ve şimdiki zamanın açılımlarından uzak, yaratma sorunlarına kayıtsız ‘edip’le hiçbir ortamda karşılaşmadım, bu ise kafamda bir soru doğurdu; yoksa edebiyatçılarımız ‘edebiyatı’ sevmiyor muydu?” Görüldüğü gibi Enis Batur okura da kalem arkadaşlarına da eleştirel yaklaşıyor.  Ancak bu yaklaşımı onu daha çok üretmeye,  farklı şeyler yazmaya yöneltiyor olmalı ki son derece olumlu sonuçlar çıkıyor ortaya. Sık sık söylediği "okur sayım azdır, ama iyi okurdur bana yeten" söylemini Yazı-Hane’de tekrarlasa da, "yazdıklarımın beni okunurluğumun çok üstünde tanınırlığa ulaştırdığı” ifadesi, bu çelişik duyguyu beyninin bir köşesinde  egonun arkasına sakladığını düşündürtüyor. Aslında kitaplarını okuyan okur sayısının az olmasını dert etmiyor görünse de "görünür değil de okunur olmak" isteğini bir şekilde dile getiriyor ve bunu yazılarında sıklıkla tekrarlıyor. Enis Batur’un bu iç çelişkisi  hep var oldu yazın hayatında, iyi ki  böyle olmuş, yoksa bu kadar üretken olamazdı kanısındayım.

Yazmak, okumak, yazdığını yayımlamak, yayımlandıktan sonraki süreci beklemek, yazıp da yayımlamamak ve nihayetinde yazmak istediğini yazamamak, yazmak istediklerini yazmak istememek (durayazmak) üzerinde kendisiyle yaptığı iç söyleşileri okuruyla paylaşıyor. Enis Batur tam "festina lente" yani "ağır ağır acele etmek" ruh halinde. Bu dönemi kendisi "Nigredo" döneminin kapanması ve "Post Opus Nigredo"ya geçiş olarak nitelendiriyor. “Nigredo" bir simya terimi aslında ancak burada bir metafor olarak insan yaşamının uzun sürecek belki de hiç tamamlanmayacak dönemini, buradan olgunluğa geçişin başladığını ifade ediyor. Bu ruh durumuna bağlı olarak Enis Batur belirgin bir endişe ve telaş içinde olduğunu saklamıyor, hala tasarladıklarının gerçekleştirdiklerinden fazla olduğunu, yazmak istediklerini yazamadan çekip gitmek kaygısını taşıdığını hissettiriyor. Sağlığın bir anda bozulabileceğini, başta Bilge Karasu ve Samih Rifat olmak üzere çok yakın dostlarının bir gün içinde takvimin son yapraklarına yaklaştıklarını öğrendiklerini anımsatarak, bitmemiş, yarıda kalacak çok sayıda tasarıya biçim biçecek vakit kalmadığından korktuğunu aktarıyor.  

                                                         

İşte tam burada, şimdiye dek kendimi “sadık, sokulgan ve çizmeyi aşmamaya çalışan bir okuru” olarak konumlandırmışken, alanımın çağrışımlarıyla içim kımıldanarak bu yazının “yazar”lığına kanatlanmış halde buluyorum. Sonuçta bu durumu da -Enis Batur ayarındaki- bir yazarın, okuruna verdiği bir nevi “reçete” olarak okuyamaz mıyız?

“Günden güne, yıldan yıla, kalan vaktim ne kadarsa, yeni kitaplarım ilerleyedursun, arada eskilerine konmak, onlarda kısalı uzunlu konaklamak” isteğini “kişi kendisine yetişebilir mi(ydi)? diye sorarak dile getiriyor Enis Batur.

Enis Batur’un “Gündefterleri”ni bitirmesi beklentisi içinde sağlıklı ve verimli uzun yıllar geçirmesi dileklerimle…

 * Cumhuriyet Kitap Eki, 24.09.2026 sayı:1910, s:16 yayınlandı

                                                                          

Faydalanılan Kaynaklar

*Akaş, Cem (1993). belkienisbatur. İstanbul: Altıkırkbeş Yayınları.

*Aynur, Hatice (1997). Enis Batur Bibliyografyası İçin Bir Deneme. 1970-1995. İstanbul: Altıkırkbeş Yayınları.

*Erdem, Ömer (2018). "Enis Batur ile Söyleşi: ‘Vaktim Git Gide Azalmakta ve Yetişemeyeceklerimin Yetişebileceklerimden Daha Fazla Olması, Bana Bir Çeşit Hüzün Veriyor.’" Yüz Yüze Konuşmalar/Yaşayan Edebiyat – I. Ed. *Abdürrahim Karadeniz. İstanbul: MG Yayınevi.

 

Edebiyatta Faik’in İzini Sürmek *

İsmimin peşinden gitmeye karar verdim, çünkü “Faik” anne-babamın memleketinde (Siirt) ve doğduğum yerde (Eleşkirt) pek kullanılan bir isim değil, zaten genel olarak yaygın kullanımı yok, 1852'den itibaren TÜİK kayıtlarında Osmanlı medrese bilim çevrelerinin sevdiği klasik erkek adı olarak görünür. 20. yüzyıl boyunca dindar ve Türk ailelerinde 200-500 sıralarında yeralmış. 2025'te 432 sıradaymış. Türkiye’de yaklaşık 14.500 kişi Faik ismindedir. Anneme göre; iki kız çocuktan sonra  erkek çocuk doğurması için dua etmiş, rüyasına beyaz at üstünde ak sakallı bir dede girmiş ve “eğer adını Faik koyarsan erkek çocuk doğurursun” demiş. Babama göre de bu boş inanç nedeniyle değil, kendisinin Sait Faik hayranlığı nedeniyle konulmuş adım, bu arada babamın adı da “Sait”. Ve devam ediyor babam, Tevfik Fikret’ten dolayı büyük ablama “Fikret”, ortanca ablama da Nazım Hikmet’ten dolayı “Hikmet”adını koymuş. İkisi de erkek ismi !  Agnostik/ateist olan babamın açıklamaları daha rasyonel olsa da iki kız çocuktan sonra erkek çocuk olmasının öneminin ve kıymetinin Güney Anadolu’dan gelen feodal genlerimizde bulunması gerçeğini de yok sayamıyorum, bu nedenle annemin anlattıklarını da görmezden gelemiyorum.. 

Gelelim adımın anlamına ; “Faik” Arapça “fā'iq” kelimesinden gelir ve üstün, önde gelen, birinci ve seçkin demektir. TDK’na göre öne çıkan, aşkın veya daha yüksek bir düzeyde olan bir şeyi veya kişiyi tanımlamak için kullanılır. 

Peki anlamca bu kadar iddialı bir isim edebiyat dünyamızda kendine bir yer bulmuş mu ? İlk olarak Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun 1922 tarihli Kiralık Konak romanında “Faik Bey” olarak karşımıza çıkıyor. Seniha ve Hakkı Celis ile birlikte romanın temel kakterlerinden birini oluşturur Faik Bey. Cemil’in arkadaşı ve konağın çevresindeki batılılaşmış, gösterişçi, eğlence merkezli genç erkek tipinin temsilcisidir. Faik Bey’in temsil ettiği değerler alafrangalık, tüketim, haz ve yüzeyselliktir. Romanda Faik Bey’in batılılığı bir hayat tarzı ve tüketim biçimine indirgemesi, çöken bir imparatorluğun ürettiği tüketici aristokrat/genç erkek tipi olarak tanımlanmaktadır. Özetle Kiralık Konak’ta  Faik Bey adının anlamına ters olarak üstün değil, ironik olarak düşük karakterdedir. Bu aynı zamanda Osmanlı’nın son dönemindeki “bey” unvanının içinin boşalmasını da temsil eder.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu bir diğer romanı Yaban’da , Milli Mücadele döneminde Anadolu köyündeki aydın-köylü kopukluğunu anlatır, burada   “Faik”, ana karakter Ahmet Celal’in emir kuludur. Savaşın ve yokluğun getirdiği ağır şartlar altında sadakati, çaresizliği ve Cumhuriyet öncesinde askerlerin ve insanının çilesini simgeleyen  bir karakterdir.

Peyami Safa'nın Doğu-Batı sentezini işlediği Fatih Harbiye romanında “Faik Bey”, doğulu değerlerin, huzurun ve muhafazakâr yaşam tarzının temsilcisidir. Ney üfleyen, tasavvufi bir derinliğe sahip olan Faik Bey, kızı Neriman'ın Batılılaşma arzusuyla girdiği bocalama karşısında sabırlı, anlayışlı fakat geleneklerine kopmaz bağlarla bağlı bilge bir baba tipini çizer.

Halikarnas Balıkçısı, sünger avcılarını ve deniz insanlarını anlatan eseri Aganta Burina Burinata’da“Bodrumlu Faik” adını taşıyan, denize tutkuyla bağlı, doğayla iç içe yaşayan, hesapsız ve alçakgönüllü Ege insanını temsil eden bir yerel karakteri görmekteyiz.

Belki Orhan Veli Kanık’ın 1 Şubat 1950 tarihinde Yaprak dergisinde yayımlanan "Sait Faik İçin" başlıklı yazısını, ki daha sonra, yazarın  Mahalle Kahvesi adlı öykü kitabının sonuna da eklenmiş çok bilinen bir eleştiri ve portre yazısını da ekleyebiliriz, ne de olsa Faik isim olarak yer almakta. 

Şiirde ise ilk rastladığım ilk “Faik” ismi Mehmed Âkif Ersoy’un  “Neşîde-i Târîhiyye” adlı eserinde  Süleyman Fâik Bey’in ölümü üzerine 5 Ocak 1915’te yazılmış beş beyitlik bir tarih manzumesidir. İlk beyitlerde “Fâik Bey”in ölümü ve ardından gelen yas anlatılır; üçüncü beyitte doğrudan “Mîr-i Fâik” diye anılır. “Pāk-sìret, ŝuleģādan idi Mìr-i Fāʾiķ”. Burada “Faik”, seçkin/ahlaklı bir kişi olarak idealize ediliyor ki, Kiralık Konak’taki Faik Bey ile tamamen bir karşıtlık oluşturuyor.

Bu yazıyı yazma motivasyonu Nazım Hikmet’in “Faik” isimli şiirinden geliyor. 7 Ağustos 1940 tarihli ve daha sonra Yatar Bursa Kalesinde içinde yer almıştır bu şiir. Şiirde iki ayrı “Faik” bulunması özellikle dikkat çekicidir: Dümelli Faik ve Doktor Faik Bey.

FAİK- Dümelli köyünden. Çankırı. (1314).

FAİK- İstanbullu. Doktor. (1315).

Doktor Faik Beyle karşı karşıya

iskemleleri atıp

bozkıra inen taş merdivenlerinde oturuyorduk

bir memleket hastanesinin.

(7.8.940).

Akşamdı. 

Ortalık alaca karanlıktı.

Karşımızda. Bozkırda. Dümelli Faik.

İçerde otoklavın uğultusu.

(Dümelli’nin karısı ameliyat olacak.) 

Doktorla Dümelli konuşuyorlar:

-Barsağı düğümlenmiş

karnını yaracağız

-Ölür mü ki?

-Karnını yarmazsak ölür mutlaka

karnını yararsak belki kurtulur.

-İki bebesi var.

-Karnını yaracağız.

-Kurtulur mu ki?

-Karnını yarasak belki kurtulur.

İki bebesi var.

Komşuya koyup geldik.

Bir defa öldümüydü…

-Karnını yarmazsak ölür mutlaka.

-Gece harman yerinde hani,

örtümüz neyimiz de yok.

Bebeler de yanında.

Harman yerinde hani…

“Uy anam diye bağırdı.

Göbeğini bastırıp

başladı kıvranmaya”

-Ölür mü ki?

Bir ilaç yazıversen…

- İlaç kar etmez.

Karnını yaracağız…

-Sen bilirsin.

Gece harman yerinde çıplaktık hani.

Bir sarı hap içirsen…

-Karnını yarmaktan başka çare yok.

-Kurtulur mu ki?

-Karnını yarmazsak ölür mutlaka.

-Bebeleri komşuya koyup geldik.

Harman öylece durur…

-Babacığım, kardeşim.

Karnında barsağı düğümlenmiş.

-Çözülmez mi ki?

-Çözülmez kendiliğinden.

Açacağım karnını

barsağı çözeceğim.

-Ellerinle mi?

-Ellerimle.

Gürültüyü duyuyor musun?

Aletleri kaynatıyorlar.

Tertemiz pırıl pırıl.

-Kurtulur mu ki?

-Karnını yarmazsak ölür mutlaka.

-Bir sarı hap.

-Olmaz!

İstersen hastanı al, geri götür.

Senin iznin olmadan

açamayız karnını.

Sen izin vereceksin

ben bıçağı çalacağım.

Kanun böyle yazıyor.

Bir kaat imzalarsın.

-Ne kaadı?

-Razıyım, diye.

-Dolaş.

Düşün biraz…

……….

………..

-Ölür mü ki?

-Kanını açmak lazım.

Lakin mal senin.

Kanun böyle yazıyor.

-Kurtulur mu ki?

-Karnını yararsak belki kurtulur.

Karnını yarmazsak ölür mutlaka.

Şu ahlatın altına otur.

Düşün.

Sonra gel, kaada bas mührünü.

-Mührüm yok.

-Parmak basarsın.

……………

-Bakın Nazım Bey,

Benim adaşa bakın.

Çömeldi oturuyor

Korkuyor sanki

Sırtını ağaca dayamaktan.

İçerlerden

Stepten geldiğine eminim.

Step damgasını vurur adama.

Beni hiç sevmiyor.

Bana düşman.

Ve ümitsiz.

Ben bu büyük yapıdaki efendiyim.

Sarı bir hap verecek yerde

ona inadına kötülük eden insan.

Tapu katibi ve ben,

ikimiz de bir…

Parmak basacak,

İnandığı için değil,

Ben öyle emrettiğim için

Beni sevmiyor.

Bana düşman.

Metindeki bu diyalog, Anadolu yoksulluğunun hastane koridorlarına yansıyan en vurucu ve gerçekçi sahnelerinden biridir. İlginç olan daha sonra “Memleketimden İnsan Manzaraları”na dönüşen büyük eserde “Dümelli Faik” ve “Doktor Faik” de yer almaktadır. Yakup Kadri’nin züppe Faik Bey’i ile Nâzım’ın  köylü, emekçi, ezilen, ve cahil Dümelli Faik’i arasında yaklaşık yirmi yıllık Cumhuriyetleşme sürecini okuyabiliyoruz. Nâzım Hikmet bu karakterle hem toplumsal gerçekçi bir bürokrat/aydın eleştirisi yapar hem de insanın ölüm, yaşlılık ve yalnızlık karşısındaki içsel trajedisini şiirleştirir. 

Nâzım Hikmet’in Memleketimden İnsan Manzaraları eserinde "Faik" ismi doğrudan bir karakter olarak yer alan başka bir Faik de vardır. Eserde  Haydarpaşa Garı’ndan kalkan üçüncü mevki katarın (trenin) 54 numaralı kompartımanındaki yolcular anlatılırken Kartallı Kâzım’ın hikâyesine geçilir. Burada geçen Halıcı Faik tiplemesi, toplumcu destansı şiirde şöyle resmedilir:

54 numaralı kompartımanda

Kartallı Kâzım’ın karşısında

Halıcı Faik oturuyordu.

Faik,

kırk yaşlarında,

tıknaz,

çiçek bozbozu bir adamdı.

İstanbul’dan tüccar gelir,

Anadolu’da halı toplar,

İstanbul’a dönüp satardı.

...

Ne zengin olabilmişti

ne de büsbütün batmıştı.

Trenlerde üçüncü mevkide seyahat eder,

sigarasının izmaritini tırnağıyla ezer,

memleketin halinden konuşurken

hem “Hamdolsun” der

hem de için için küfrederdi.

Şiirde Faik adına dolaylı olarak da karşılaşıyoruz. Örnekğin Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın kitabıyla aynı adı taşıyan şiiri “İçeri Sait Faik”te arkadaşının adı da olsa “Faik” isim olarak vardır. Dağlarca’nın  Sait Faik’indeki “Faik” saf insani duyarlılığı ve kaçışsız yalnızlığı simgeleyen bir dost imgesidir.

Sait Faik yanınızdayken

Onu göremezdiniz

Siz koca şişeyi içerken

(İçkiden Çıkanlar şiirinden)

Aynı kitaptan bir başka dizeler;

Buluşmuştuk kahvede

Yine yorgundu

Sözcükler gibi ortada kaldı Sait

Ne gün sayrılarevine yatsam

Sanki içerdesin Sait Faik

Odanın arınmışlığı

Senden

İçeri giren yel, esinti senin bıraktığın camdan.

(İçerdeki şiirinden)

Sait Faik'i

Kısaca anlat deseler ne derim

Kimseyi aramayan adam

Kimseye açılamayan adam...

(Sait Faik'i Tanıtmak şiirinden)

Oktay Rifat’ın  “Faik Baştımar İçin” adlı şiirinin içinde değil sadece başlığında Faik adı geçer,  hakkında bilgi vermediği gerçek kişidir. 

Faik karakteri edebiyatımızda  Kiralık Konak’taki Faik Bey dışında, genelde sakin, uyumlu ve bulunduğu çevrenin ahlaki değerlerini taşıyan, çatışmayı başlatan değil, çatışmanın ortasında denge veya sadakat unsuru olan bir kişi olarak kurgulanmıştır. Adın gerçek anlamını taşıyan bir karakter olarak da kurgulanmamıştır. 

* İzEdebiyat yayınlandı 22.09.2026)