YAZI-HANE (“üstiçbükeyler”) üzerinden Enis Batur’un Tomografisi *

Türk edebiyatının belki de en üretken yazarlarından olan Enis Batur; şiir, deneme, eleştiri, roman, anlatı, gezi yazısı gibi edebiyatın birçok türünde eser vermiştir. Sadece edebiyat sahasında değil; kültür, felsefe, siyaset, sanat konularında da kalem oynatmaktadır, Doğu-Batı gibi temalar üzerine yazdıklarıyla, fikirleriyle eleştirmen, düşünür ve entelektüel olarak da dikkat çekmektedir. Üretkenliği, yapıtlarında görülen deneyciliği; edebi ve kültürel göndermelerini çoğunlukla dışarıdan, yabancı örneklerden seçmesi ile farklı, bazen aykırı, ancak entelektüel torbası hep dolu bir yazardır. E. Batur kimine göre kibirli,  kimine göre de olumlu anlamda ayrıksı kişiliktedir.

Oblomov Yayınlarından 2026’da basılan Yazı-Hane isimli kitabında, yazmaya başladığı ve ilk kitaplarını verdiği 1973’ten sonrasına ait olgunluk ya da ustalık dönemleri sayılan 1984’ten sonra yazdıklarından oluşan, otuz kadar ana başlık altında, yüz kadar deneme yer almakta. Genel olarak yazmayı, kendisinin yazma yolculuğunu, yaratma sürecini, yapıtını kurma biçimlerini, yayımlandıktan sonrası beklentilerini, kitabın ömrü ile ilgili düşüncelerini, okurdan beklentilerini veya beklemediklerini, konuların etrafında dolaşmadan doğrudan iletmiş.

                                               

1970’li yılların başında yurtdışına gitmesi, Batı’daki edebiyat ve sanat ortamı içinde yaşaması, Batur’un edebi kişiliğinin şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Kendisini “edebiyat insanı” olarak tanımlayan, edebiyata şiir ile giren ve tanınan Enis Batur aslında  denemeci olarak daha çok üretmiştir. Kendi deyimiyle -bence de- denemenin “uç beyi”dir. Denemelerinde "kültürü” bir sorun olarak ele alan Enis Batur, ele aldığı konulara eleştirel, şüpheci ve sorgulayıcı yaklaşımıyla sessizce eğitici konumuna geçer. Edebiyat, sanat gibi konulara denemelerinde geniş yer veren yazar, 2000’li yıllarda şehirler ile ilgili yazılara ve kişisel gezi notlarına yönelmiştir. Siyasetle arasına hep bir mesafe koymuştur.

Kitapta bir “içbükey” söyleşi bölümü var, kendisi soruyor, kendisi cevaplıyor. “Şiir çatmak, öykü kurmak, denemeye girişmek, sıkı edebiyat metinleri kaleme almak bir inşa çalışmasına yöneltir yazarı, sorun şurada ki insan inşa edileni kafa yormadan kullanır, edebiyata gelince o insan yani okur bazen canına okur yazarın” diyerek okura yöneltir oklarını. Bir kitap yazmaya başladığında okurlarla geçinmeyi aklından geçirmediğini, öncelikli kaygısının kendisini ikna etmek olduğunu belirtiyor. Bu nedenle “okur içtenlikten sapmayarak dilediği çıkarımlara varabilir” dedikten sonra, “içtenlikten sapma, benim gözümde çizmeyi aşmakla birdir” diye mesaj vermekten de çekinmez. Burada Türkiye’de okuryazarların “Enis Batur’u sevenler ve sevmeyenler” olarak ikiye ayrıldığı yargısının, kendisine ait olmasa da geniş çapta doğru olduğunu söylüyor. Ortalama okur sayısının 1500 olduğunu sıkça vurguluyor. Usta yazara katılmıyorum, Enis Batur sadece övülmeyi kabul ederek eleştiriye sert tepki verdiğinden, bence okurlarla arasında şöyle bir ayrım oluşmuştur. İki grup da Enis Batur’u sever (sevmezse kitabını alıp okumaz), bir grup onu eleştirmeden olduğu gibi kabul eder ki bu yazara göre sadık okurdur, diğer grup da kendi içinde ikiye ayrılır, ilk grup onu koşulsuz sever ve övgüler sunar (ki bu Enis Batur’un sokulgan okurudur), diğeri de onu terk etmeme koşuluyla sever ama eleştirir (bunlar Enis Batur’un çizmeyi aşan okurlarıdır) ve  okuyucusunun kendi tahminlerinin çok çok üzerinde olduğunu düşünüyorum.

                                                              

“Benimle söyleşi yapmaya gelen herkes “kaç” kitabım olduğunu soruyor, yetmiyor, verimliliğimin sırrı hakkında tamamlayıcı bir soru yöneltiyorlar” diyor ve bu “şehir efsanesinden” bıktığını belirtiyor. Haklı mı? Okurların bunları merak etmesinden daha doğal ne olabilir? Ama Enis Batur böyle bakmıyor olaylara, arkasında bıraktığı veya bekleyen binlerce sayfalık “anonim” üretimi ve üretim çizgisini bütünlük kaygısıyla sürdürmek için neler yaptığını görmezden gelmek olarak değerlendirip içerlediğini söylüyor.

Okurlardan başka meslektaşlarına da sitem ediyor Enis Batur. Diyor ki; “yıllardır yayıncılık alanında çalıştım, sayısız yerli yabancı yazarla diyalog kurdum, bizdeki kadar ‘edebiyat’ın genel tablosundan habersiz, geçmişin birikiminden ve şimdiki zamanın açılımlarından uzak, yaratma sorunlarına kayıtsız ‘edip’le hiçbir ortamda karşılaşmadım, bu ise kafamda bir soru doğurdu; yoksa edebiyatçılarımız ‘edebiyatı’ sevmiyor muydu?” Görüldüğü gibi Enis Batur okura da kalem arkadaşlarına da eleştirel yaklaşıyor.  Ancak bu yaklaşımı onu daha çok üretmeye,  farklı şeyler yazmaya yöneltiyor olmalı ki son derece olumlu sonuçlar çıkıyor ortaya. Sık sık söylediği "okur sayım azdır, ama iyi okurdur bana yeten" söylemini Yazı-Hane’de tekrarlasa da, "yazdıklarımın beni okunurluğumun çok üstünde tanınırlığa ulaştırdığı” ifadesi, bu çelişik duyguyu beyninin bir köşesinde  egonun arkasına sakladığını düşündürtüyor. Aslında kitaplarını okuyan okur sayısının az olmasını dert etmiyor görünse de "görünür değil de okunur olmak" isteğini bir şekilde dile getiriyor ve bunu yazılarında sıklıkla tekrarlıyor. Enis Batur’un bu iç çelişkisi  hep var oldu yazın hayatında, iyi ki  böyle olmuş, yoksa bu kadar üretken olamazdı kanısındayım.

Yazmak, okumak, yazdığını yayımlamak, yayımlandıktan sonraki süreci beklemek, yazıp da yayımlamamak ve nihayetinde yazmak istediğini yazamamak, yazmak istediklerini yazmak istememek (durayazmak) üzerinde kendisiyle yaptığı iç söyleşileri okuruyla paylaşıyor. Enis Batur tam "festina lente" yani "ağır ağır acele etmek" ruh halinde. Bu dönemi kendisi "Nigredo" döneminin kapanması ve "Post Opus Nigredo"ya geçiş olarak nitelendiriyor. “Nigredo" bir simya terimi aslında ancak burada bir metafor olarak insan yaşamının uzun sürecek belki de hiç tamamlanmayacak dönemini, buradan olgunluğa geçişin başladığını ifade ediyor. Bu ruh durumuna bağlı olarak Enis Batur belirgin bir endişe ve telaş içinde olduğunu saklamıyor, hala tasarladıklarının gerçekleştirdiklerinden fazla olduğunu, yazmak istediklerini yazamadan çekip gitmek kaygısını taşıdığını hissettiriyor. Sağlığın bir anda bozulabileceğini, başta Bilge Karasu ve Samih Rifat olmak üzere çok yakın dostlarının bir gün içinde takvimin son yapraklarına yaklaştıklarını öğrendiklerini anımsatarak, bitmemiş, yarıda kalacak çok sayıda tasarıya biçim biçecek vakit kalmadığından korktuğunu aktarıyor.  

                                                         

İşte tam burada, şimdiye dek kendimi “sadık, sokulgan ve çizmeyi aşmamaya çalışan bir okuru” olarak konumlandırmışken, alanımın çağrışımlarıyla içim kımıldanarak bu yazının “yazar”lığına kanatlanmış halde buluyorum. Sonuçta bu durumu da -Enis Batur ayarındaki- bir yazarın, okuruna verdiği bir nevi “reçete” olarak okuyamaz mıyız?

“Günden güne, yıldan yıla, kalan vaktim ne kadarsa, yeni kitaplarım ilerleyedursun, arada eskilerine konmak, onlarda kısalı uzunlu konaklamak” isteğini “kişi kendisine yetişebilir mi(ydi)? diye sorarak dile getiriyor Enis Batur.

Enis Batur’un “Gündefterleri”ni bitirmesi beklentisi içinde sağlıklı ve verimli uzun yıllar geçirmesi dileklerimle…

 * Cumhuriyet Kitap Eki, 24.09.2026 sayı:1910, s:16 yayınlandı

                                                                          

Faydalanılan Kaynaklar

*Akaş, Cem (1993). belkienisbatur. İstanbul: Altıkırkbeş Yayınları.

*Aynur, Hatice (1997). Enis Batur Bibliyografyası İçin Bir Deneme. 1970-1995. İstanbul: Altıkırkbeş Yayınları.

*Erdem, Ömer (2018). "Enis Batur ile Söyleşi: ‘Vaktim Git Gide Azalmakta ve Yetişemeyeceklerimin Yetişebileceklerimden Daha Fazla Olması, Bana Bir Çeşit Hüzün Veriyor.’" Yüz Yüze Konuşmalar/Yaşayan Edebiyat – I. Ed. *Abdürrahim Karadeniz. İstanbul: MG Yayınevi.